Šar-planina

U centralnom delu Balkanskog poluostrva, na granici Srbije sa Makedonijom, prostire se impozantni planinski masiv koji se visoko uzdiže, okružen Prizrensko-metohijskom na severozapadu, Kosovskom na severoistoku, Pološkom kotlinom na jugoistoku, i brojnim župama u njenom severnom podnožju. Šar-planina, jedinstvena po mnogim svojim bogatstvima, predstavlja centralni orogravski čvor Balkanskog poluostrva, tj. centralnu tačku u reljefu odakle se granaju neprekinuti balkanski vodotokovi otičući u jadranski, crnomorski i egejski sliv. Ova jedinstvena planinska barijera koja gordo dominira središtem Balkana sa oko 70 vrhova preko 2000 metara i 30 vrhova koji prelaze 2500 metara, zadobila je ime Šar-planina. Svoje ime zaslužila je, kako većina stručnjaka smatra, zbog šarenila planinskog pejzaža. Pridevom "Šareno", najbolje je izražena raznolikost planinskog reljefa i biljnog pokrivača Šar-planine, kontrasti i živost boja njene "snežne beline, zelene trave, sivkastog kamena i različitog drveća". Područje ove planine od posebnih prirodnih vrednosti i odlika, i sa jedinstvenim kulturno-istorijskim nasleđem, zaštićeno je kao Nacionalni park "Šar-planina". Ideja da se zaštiti ovakav prostor datira odavno, pa je 1955. godine Zavod za zaštitu prirode i naučno proučavanje prirodnih retkosti NP Srbije proglasio Strogi prirodni rezervat "Pribežište risa na Rusenici", a potom su sledili i drugi konkretni koraci u zaštiti. Nacionalni park "Šar-planina" ustanovljen je 1986. a Zakonom o nacionalnim parkovima proglašen je 1993.godine. Prostire se na severnim i severozapadnim delovima istoimenog masiva na površini od 39000 ha, obuhvatajući opštine Kačanik, Uroševac, Suva reka, Prizren i Štrpce, a na osnovu višegodišnjih terenskih istraživanja i vrednovanja ukupnog prostora, predloženo je proširenje na 96000 ha.

Po raznovrsnosti oblika, sa više od 100 cirkova, Šar-planina predstavlja pravi muzej glacijalnog reljefa pod otvorenim nebom. Pored geološke i morfološke raznolikosti, sudar mediteranskih i kontinentalnih uticaja dužinom šarskog grebena, uslovio je i klimatsku raznovrsnost, a sve to je uticalo na raznolikost i bogatstvo živog sveta na ovoj planini. Svekoliko bogatstvo i raznolikost živog sveta na planeti zemlji označavamo pojmom "biološka raznovrsnost", odnosno "biodiverzitet". Pod tim pojmom podrazumevamo sve gene, organske vrste i ekosisteme koji se na Planeti mogu naći. Neki delovi Zemlje se odlikuju niskim, a neki visokim stepenom biodiverziteta. Za Šar-planinu s pravom možemo reći da se odlikuje velikim bogatstvom i raznovrsnošču živog sveta, i prisustvom velikog broja reliktnih i endemičnih vrsta, vrsta koje su preživele milenijume brojnih promena, vrsta koje svoja staništa nalaze na malom području, ili obitavaju samo tu, i nigde drugde. Sa 45% biljnog sveta Srbije, osobenim šumskim zajednicama i vrstama, životinjskim vrstama koje se danas retko nalaze u prirodi, a mnoge su ugrožene u čitavom svetu, Nacionalni park Šar-planina sa punim pravom nosi obeležje utočišta za divlji svet koji ubrzo nestaje. Pored prirodnog bogastva, ovaj nacionalni park se odlikuje i bogatim kulturno-istorijskim nasleđem, među kojima su brojne srednjovekovne crkve i manastiri, koji predstavljaju značajan deo ne samo srpske već evropske i svetske kulturne baštine. Zbog izuzetnih prirodnih i kulturno-istorijskih vrednosti, Šar-planina je zaštićena kao Nacionalni park i prirodno dobro od izuzetnog značaja, što znači da su propisane određene mere, postupci i pravila, kako bi se njene vrednosti sačuvale.

Tradicionalno graditeljstvo

U planinskoj oblasti Šare, na nadmorskoj visini oko 1000 metara, u izolovanim rečnim uvalama sa povoljnom klomom i specifičnim antropogeno-kulturološkim odlikama formirale su se srednjovekovne župe, Gora, Opolje, Sirinićka i Sredačka sa pripadajućim naseljima. Župska sela su veoma stara, a mnoga se pominju jos u poveljama srednjovekone srpske vlastele. Seoska naselja čine gusto izgrađena domaćinstva podignuta u zaseocima zbijenog tipa, odnosno mahalama sa spletom uskih, vijugavih ulica. Mahala po pravilu nosi naziv starosedelačke porodice koja se tu prva naselila i to najvećim delom za vreme ili nakon Kosovskog boja 1389. godine. U prostornom razmeštaju naselja centralno mesto zauzima trg sa uobičajenim sadržajem na raskršću glavnih komunikacija kao što su crkva, škola, mesna zajednica, otkupna stanica, ambulanta, prodavnica i kafana, u funkciji zborišta. Iako stariji objekti narodne arhitekture, jednodelne čatmare, nisu sačuvani na primerima postojećih kuća moguće je pratiti njihovu genezu i uticaje sa strane. Celokupno područje karakteriše srednjovekovna jednodelna prizemljuša koja se vremenom pregrađuje, širi i razvija u trodelnu "kosovsku" kuću sa završenom spratnom konstrukcijom, često i elementima gradcke arhitekture posebno pod snažnim uticajem Prizrena. Zaseoke čine zbijena domaćinstva čija su dvorišta ograđena kamenim zidom sa velikim dvokrilnim vratnicama nadkrivenim dvovodnim krovom. Domaćinstvo je uglavnom spontano razvijeno u gusto izgrađenom omanjem dvorištu sa glavnom kućom za stanovanje i plevnjom, štalom, košarom, i drugim pomoćnim objektima, često sa odsustvom podele na stambeni i ekonomski deo. Nevelika dvorišta sa spontanim razmeštajem zbijenih objekata, ograde od lomljenog kamena i krivudava mreža ulica pružaju slikovit živopisan izgled naselju. Odlike prostornog razmeštaja naselja, privređivanje i način života zajednički su i tipični za sveukupnu Šarplaninsku oblast. Župska sela su svoj karakterističan izgled i način života, i pored neminovnog osavremenjavanja, sačuvala kao autentično viševekovno nasleđe.

U župama je sačuvano više izvornih oblika kuće, od kojih najstarije datiraju s kraja 18.veka. U višim planinskim predelima preovlađuje korišćenje kamena, dok je u nižim prisutno drvo i ćerpič, odnosno bondručni sistem gradnje. Ovaj način zidanja podrazumeva (nad kamenim podrumom) podizanje zidne konstrukcije od drvenih greda čije se praznine ispunjavaju ćerpičem, odnosno ciglama od blata i slame. Prepokrivanje kuće prvobitno je izvođeno kamenim pločama-škriljcima, kasnije ćeramidom, a u novije vreme crepom. Spoljašne strane kuće premazuju se blatnim malterom, a unutrašnje krečom. Konačno oslobođenje ovih krajeva od Turaka početkom 10. veka, za župljane je predstavljalo period naglog prosperiteta i odlazak u pečalbu, među kojima su vrsni neimari "poneli" sa sobom autentičan način gradnje. S povratkom u maticu graditelji donose uticaje sa strane koji se odražavaju na izgled i oblik jednog dela narodne arhitekture u župama. Nagli ekonomski procvat i strani uzori uslovili su u najvećoj meri zastupljenost spratnih kuća koje su u celosti građene kamenom, čiji je vezivni materijal krečni malter. Ovi noviji objekti, po načini gradnje i umešnošću slaganja kamena predstavljaju svojevrsna zanatsko-umetnička dela. Području seoskog imanja pripadaju i stočarska sezonska staništa na visokoplaninskim pašnjacima gde se odvija letnja ispaša, što je do pre nekoliko decenija iznosilo znatnu povrsinu. Stočarski stanovi i plevne-pojate "u planini" često su podizane sa većom pažnjom i znatnijim dimenzijama od onih u selu. Za ovakav odnos prema domaćinstvima, pored dugog perioda boravka na pašnjacima, od presudnog uticaja je izuzetan značaj koji stočarstvo ima za stanovništvo župa.

Spomenici kulture

Kulturno nasleđe Šar-planine, kao deo prizrenske oblasti najdragoceniji je materijalni i duhovni dokaz procvata srpske države u 8. i 9. veku i obnovljenih pravoslavno-tradicionalnih običaja u 16. veku, nakon obnove Pećke Patrijaršije (1557. godine). Najveća i najznačajnija sakralna celina ove oblasti, kompleks Svetih Arhanđela predstavlja zapadnu "ulaznu kapiju" u nacionalni park "Šar-planina". Car Stefan Dušan je podigao svoju zadužbinu tri kilometara od Prizrena, u klisuri Bistrice na strateški izuzetno značajnom mestu. Na zaravnjenom platou pored reke, u periodu od 1343. do 1352. godine, izgrađen je manastir iznad koga je na najvišoj koti podignuto odbrambeno utvrđenje Višegrad koje se nekada zvalo Prizrenac ili Gornji Grad. Kada su Turci osvojili Prizren 1455. godine, zauzeli su manastir kome je nanešena ne nadoknadiva šteta. Na osnovu istraživanja i konzervatorsko-restauratorskih radova koji traju skoro jedan vek moguće je izvršiti samu rekonstrukciju objekta, dok je veličanstvena monumentalnost kompleksa izgubljena zauvek. Centralno mesto u porti pripada glavnoj, najvećoj crkvi Sv.Arhanđela Mihaila i Gavrila, trobrodnoj bazilici upisanog krsta sa dvanaestostranom kupolom koju su držala četiri masivna stuba.

Unutrašnji zidovi bili su oslikani freskama, stubovi i ikonostas ukrašeni raskošnom kamenom plastikom. Prostor carske grobnice arhitektonski je posebno bio naglašen. Na južnoj strani glavne crkve, pored biblioteke i bolnice podignuta je znatno manja crkva kapela Sv. Nikole, zidana i oslikana na isti način kao i glavni hram. Takođe, među objektima se izdvaja, na zapadnoj strani od glavne crkve, monumentalna manastirska trpezarija građena u stilu slobodnog krsta. Sa unutrašnje strane visokog kamenog bedema iznad reke, koji opasuje manastirsku portu, izgrađeni su brojni konaci i manastirske ćelije. Iako je protomajstor ove izuzetne celine nepoznat, arhitektura sačuvanih delova zdanja, način obrade kamene plastike i upotreba skupocenog materijala govore o visokoj umetnosti nastaloj na sredokraći uticaja evropskog istoka i zapada, u završnoj fazi raške škole i prvim nagoveštajima novih stremljenja koja će se stilski formirati u moravsku školu.

Prisustvo carske zadužbine bilo je od šireg uticaja na tradiciju župskih naselja, među kojima su mnoga sačinjavala manastirsko vlastelinstvo. Sa padom srpske države i završetkom vladavine loze Nemanjića u drugoj polovini 15. veka bitno se menjaju društveni i ekonomski odnosi što se direktno odrazilo i na razvoj kulturnih tokova. Osnivači i ktitori nisu više vladari i vlastela bliska dvoru već meštani i domaće sveštenstvo. Hramovi su locirani u odnosu na ostale funkcije u okruženju kao grobljanske crkve smeštene u neposrednoj blizini urbanog tkiva, saborne crkve u centru naselja i crkve koje neposredno tangiraju glavnu saobraćajnicu. Za poslednju grupu karakteristično je, kao u Sirinićkoj župi (Sv. Jovan kod Štrpca, Sv. Dimitrije kod Bitinje, Sv. 40 mučenika kod Drajkovca i Sv Petar kod Broda), da su crkve osmišljeno građene kraj puta na ujednačenoj razdaljini, što govori o njihovoj višenamenskoj funkciji.

Životinjski svet

U faunu sisara Šare po broju vrsta (11) su najbrojnije posle glodara. Najkarakterističniji predstavnici su mrki medved, vuk, divlja mačka, lisica, kune belica i zlatica, vidra, mrki tvor. Naročitu vrednost prostorima Šar-planine daje prisustvo risa, i to posebne podvrste-Balkanski ris. Ova podvrsta je ujedno i jedna od najugroženijih u Evropi i svetu. Ukupna veličina svih populacija se procenjuje na 100-200 jedinki, od toga na srbijanskoj strani Šar-planine svega 8-15 a na makedonskoj 5-10. Ris uglavnom nastanjuje divlje i očuvane, šumovite i stenovite delove Šare. Vekovima lovljena zbog svog prelepog pegavoog krzna, ova mačka je danas toliko retka da jos verovatno nastanjuje samo najnepristupačnije delove planine gde se, koliko-toliko uspeva skloniti od zamki, pušaka i čovekove neodgovornosti.

Pravi kralj Šare je svakako mrki medved. Uglavnom naseljava očuvane planinske šumske i šumsko-stenovite komplekse. Takođe, u potrazi za hranom sreće se na skoro svim staništima Šar-planine. Po nekim procenama, na Šari trenutno živi najbrojnija populacija mrkog medveda u celoj Srbiji (između 45-50 jedinki), i to je svakako mesto obitavanja jedne od najznačajnijih populacija medveda u Srbiji, Balkanu i Evropi. Međutim, pojačan krivolov poslednjih godina ozbiljno preti da ugrozi prisustvo ove retke vrste u njenoj prirodnoj planinskoj tvrđavi.

Papkari

Papkari su na području Šare zastupljeni sa svega tri vrste. S obzirom da celokupnu faunu ove grupe u Srbiji čini ukupno sedam vrsta, od čega su samo četiri autothone (poreklom su sa naših prostora), područje Šare ipak spada u zonu umereno visokog diverziteta.

Vrste koje nastanjuju ovu planinu su srna, divlja svinja i divokoza. Sve tri vrste, osim što čine izuzetnu prirodnu vrednost, vrlo su atraktivne kao lov na divljač, te njihovom očuvanju potrebno posvetiti posebnu pažnju. To se naročito odnosi na divokozu, koja nastanjuje visokoplaninske pašnjake, kamenjare i stenovite planinske litice.

Na području Šar-planine živi podvrsta koja predstavlja ugroženu podvrstu Srbije, Balkana i Evrope. Najznačajnija staništa divokoze su visokoplaninski cirkovi od Ljubotena preko Livadice, Crvene karpe, Piripbrega, Rafše, Devedenice, Jezerske čuke, Bistre, Crnog vrha, Kobilice do Karanikoličkog jezera (140-200 jedinki), Ošljak (oko 50 jedinki), Klisure Duške reke, Gradskog kamena, Čelepinski vrha, Kazan, Vraca i Koritnik. Brojnost populacije divokoze na Šari je ujedno u najveći u celoj Srbiji.

Različiti vidovi izmene ili uništavanja prirodnih staništa, seča šuma, neplanska izgradnja, krivolov i slično, imaju izuzetno negativne efekte i na ukupan živi svet, pa tako i na sisare, kao njegov neodvojivi deo. Predeli divlje i očuvane prirode, uske klisure i široki pašnjaci, prostrane šume i teško dostupne litice i pećine, planinski vrhovi obavijeni maglom ne mogu se prosto zamisliti bez živog sveta koji im daje posebnu vrednost i čini ih delom našeg prirodnog i duhovnog nasleđa. Stoga je očuvanje i zaštita područja sa visokim stepenom biodiverziteta kao što je to Šara, od izuzetne važnosti.

Glodari

Glodari su na prostorima Šar-planine prisutni sa 15 vrsta, i predstavljaju najbrojnuju grupu sisara. Naseljavaju različita staništa i odlikuju se visokim potencijalom razmnožavanja. Jedna vrsta je endemo-relikt, odnosno ima jako usko rasprostanjenje- ograničeno samo na oblast planinskog područja Balkana. To je dinarska voluharica. Pretežno je visokoplaninska vrsta, mada se u literaturi navode podaci njene visinske distribucije od 500 do 2.200 metara nadmorske visine. Preferira kamenita staništa i zaklon nalazi među krupnim kamenjem, gde joj odgovaraju i mikroklimatski uslovi.

Jedini predstavnik ove grupe je nama svima dobro poznati evropski (divlji) zec. Uglavnom nastanjuje travnata staništa otvorenog tipa (gde odsustvuje gusti šumski pokrivač). Interesantni predstavnici glodara su i žutogrli miš, kraški miš, riđa voluharica, makedonska voluharica, slepo kuče, šumski puh.

Fauna ptica

Bogastvo sveta ptica Šar-planine ogleda se u prisustvu mnogih retkih i ugroženih vrsta koje se u ostalim delovima Srbije retko sreću ili su čak izumrle. Na Šar-planini je do sada zabeleženo oko 160 vrsta ptica što čini nešto manje od polovine ukupnog broja vrsta ptica koje se nalaze na teritoriji Srbije. Brojne klisure, litice, sipari, visokoplaninski pašnjaci, lednici, stare i očuvane visokoplaninske šume predstavljaju jedinstven prirodni kompleks i utočište izuzetno bogatog i raznovrsnog biljnog i životinjskog sveta, a samim tim i fauna ptica. Veći deo vrsta ptica koje se sreću na prostorima Šare je zaštićen zakonom a neke od njih predstavljaju vrste od međunarodnog značaja i nalze se na svetskim crvenim listama. Jedna od najzanimljivijih ptica Šar-planine je svakako orao bradan, jedna od najvećih ptica Evrope sa rasponom krila blizu 3m. Lešinar je i hrani se isključivo uginulim životinjama i kostima. Gnezdo u koje snese samo jedno jaje smešta na teško pristupačnim liticama. Danas je bradan u Srbiji izumro, a stanje njegovih situacija u Evropi je veoma nepovoljno. Na Šari se bradan poslednji put gnezdio 1983.godine i od tada se izuzetno retko viđa na ovim prostorima. Još dve vrste lešinara se mogu sresti na Šar-planini a to su beloglavi sup i bela kanja. Za ove vrste se predpostavlja da su se u prošlosti gnezdile na Šar-planini, ali se one danas sreću samo tokom seobe i lutanja. Beloglavi sup je veoma krupna vrsta sa rasponom krila sa oko 2.5 m. Gnezdi se u kolonijama i hrani se isključivo uginulim životinjama. Ne gnezdeće jedinke ove vrste se mogu videti u manjim jatima kako nadleću grebene Šar-planine.

Bela kanja je nešto manji lešinar koji je za razliku od ostalih vrsta selica koja zimske mesece provodi u Africi. Na Šar-planini se danas ova vrsta može videti samo u prolazu tokom seobe. Globalno je ugrožena vrsta koja se nalazi na samom rubu opstanka u Srbiji.

Na Šari se mogu videti 22 vrste grabljivica od kojih su neke izuzetno retke. Suri orao je najimpozantnija grabljivica koja se gnezdi na Šar-planini. U celoj Srbiji gnezdi oko 70 parova, a samo na Šar-planini gnezdi 5-8 parova surog orla. Gnezdi se uglavnom na kamenitim liticama, mada postoje i retki slučajevi kada gnezdo smešta na drvo. Hrani se sitnim sisarima, pticama, kornjačama i leševima uginulih životinja.

Vegetacija

Vegetaciju Šar-planine grade brojne biljne zajednice različitog sastava, izgleda i ekoloških zahteva. Velika visina ovog masiva uticala je na pojavu idređenih vegetacijskih pojaseva. Najniži pojas u podnožju masiva grade toploljubive šume, šibljaci i šikare, a najviši pojas obrazuje žbunasta i zeljasta hladnoljubiva visokolplaninska vegetacija koja obrasta grebene i isturene vrhove. U samom podnožju i niskom pobrđu od metohijskog do kačaničkog dela šarskog masiva, kao i u njenim krečnjačkim klisurama kojima prodiru uticaji toplog Mediterana, najveće površine zauzimaju niske termofilne listopadne šume, šikare i šibljaci grabića, crnog graba, crnog jasena, Pančićevog klena, maklena, gloga, divlje kruške, divlje ruže, medveđe leske, obične leske, brekinje, hrasta cera, hrasta medunca i jorgovana.

Na pojas šibljaka nadovezuje se pojas takođe toploljubivih hrastovih šuma. U njima preovlađuju hrast sladun i hrast cer, ali im se često pridružuju i hrast medunac, hrast kitnjak, crni jasen, brekinja, belograbić, žešelj, dren, divlja kruška, kleka ili grabić. Na nešto većim visinama, na vlažnijoj podlozi ili na severnim stranama klisura ove izrazito toploljubive zajednice hrasta sladuna i cera, zamenjuju zajednice hrasta kitnjaka. Uz kitnjak se mogu naći cer, grab, lipa, glog, klen, dren, divlja trešnja i mnoge druge zeljaste, žbunaste i drvenaste vrste.

Nakon hrastovog pojasa sledi bukov pojas koji se proteže na prosečnoj nadmorskoj visini od 700 do 1800 metara. Bukva za svoj razvoj zahteva niže temperature i veću vlagu u podlozi, pa je u bukov pojas nešto drugačijeg florističkog sastava, izgleda i ekoloških zahteva u odnosu na hrastov pojas. Pored bukve u ovom pojasu su veoma zastupljene i druge drvenaste vrste: beli grab, kitnjak, javor, crni jasen, srebrna lipa, obična lipa, gorski javor, mleč, klen, brest, brekinja, beli glog, i druge.

U gornjem delu bukovog pojasa javljaju se mešovite šume bukve i jele u kojima se nalazi i brest, smrča, javor, jarebika i planinski javor. Najviši pojas bukovih šuma na Šar-planini grade brojne mešovite lišćarsko-četinarske zajednice u kojima bukvu prate planinski javor, munika, molika, smrča i jela.

Iznad prirodnog subalpskog pojasa bukovih zajednica, na silikantnim delovima Šar-planine, nalazi se četinarski pojas bora molike koju prate jela smrča i bukva. Za razliku od silikantnih delova Šar-planine, na njenim krečnjačkim stenama se razvija malo drugačiji četinarski pojas u kojem dominira munika sa planinskom bukvom. Pored zajednica koje grede određene visinske pojaseve na Šar-planini se razvijaju i druge specifične zajednice koje se mogu naći u većem broju navedenih pojaseva. Na primer, na obalama potoka i rečica nalaze se zajednice zečje stope, jablana, režuhe i dunjolepa ili zajednice poljskog jasena, crne i sive jove, bademaste, sive i šleske vrbe.

Stene krečnjačkih klisura obrastaju zajednice srpske i Natalijine ramonde, a oko seoskih naselja su često vlažne, umereno vlažne i suve livade. Na ovim livadama rastu: ljubičasta livadarka, zečiji brk, crveni vijuk, vrasulja, janjčarica, klasača, češljika, đipovina, rosulja, ovsenica, vlasulja, gorska detelina, visoki bus, majčune dušica, narcis, zvezdan i mnoge druge vrste koje daju poseban kolorit ovom tipu vegetacije.

Prelaznu zonu između gornje granice četinarskog šumskog pojasa i visokoplaninske žbunaste i zeljaste vegetacije, na Šar-planini je nekada prirodno gradio bor krivulj. Vegetacija krivulja bila je dobro razvijena ne samo na šarskim krečnjačkim i serpentinitskim ograncima, nego i na glavnom grebenu, posebno, na njegovim retkim krečnjačkim prevlakama u visinskom rasponu od 1800 do 2200 metara.

S obzirom da se padine Šar-planine odlikuju velikim nagibima, vodotocima i debelim naslagama snega tokom zime, ovaj pojas je imao ogromnu ulogu u sprečavanju erozije i lavina. Na žalost zbog širenja pašnjačkih površina još tokom srednjovekovnog perioda intezivnog stočarenja, ogromne površine pod krivuljem su paljene, tako da je njegov pojas gotovo u celosti uništen i može se dobro uočiti samo na severnim padinama ošljaka. Na ostalim delovima masiva ga više nema, ili se javlja u obliku malih zajednica i pojedinačnog drveća na Ljubotenu, Ostrovici u cirku Jažinačkog jezera i na Koritniku.

Pojas žbunaste visokoplaninske vegetacije smešten je iznad gornje granice šumskog pojasa. Izgrađen od velikog broja zajednica različitog florističkog sastava. Najčešće žbunaste vrste su: sibirska kleka, borovnica, brusnica, gorska ruža i brukentalija. Interesantna je činjenica da su Livadičkog i Jažinačkog jezera, kao i cirk u slivu Durlovog potoka jedina staništa alpske gorske ruže na Balkanskom poluostrvu.

Poslednji, najviši vegetacijski pojas na Šar-planini predstavljen je zeljastom hladnoljubivom visokoplaninskom vegetacijom koja prekriva surov šarski greben i vrhove na njemu. Ovaj visokoplaninski pojas izgrađuju brojne zajednoce rudina, livada pašnjaka, kamenjara, točila, visokoplaninskih tresava ili snežanika. Njihova osnovna odlika je da imaju mnogo starosedelačkih endemičkih vrsta biljaka koje žive pored arktičko-alpskih vrsta pristiglih na Šar-planinu tokom velikog ledenog doba. Na primer često se sreću najrazličitije kamenike gladnice, zvončići, karanfilići, šavrani, hajdučke trave, čuvarkuće i mnoge druge vrste.

I kada se činilo da je sve gotovo, nekim čudom utemeljenim samo na entuzijazmu ljubitelja planinarenja i skijanja, sve se ponovo pokrenulo. Žice ponovo rade, sidro ponovo vuče, iz početka traljavo i tromo, a onda u punom zamahu. Pišite nam i pratite nas na društvenim mrežama. Dobrodošli!

Kontakt Telefoni:

+386 49 938 561 -Hotel "Molika"

0290 73 654 -Hotel "Narcis"

+383 44 310 350 -Rezervacije - Viber

e-mail adresa:

skibrezovica@gmail.com